Timor-Leste sei sai Nasaun ne’ebe Netraliza Plastiku Dahuluk iha Mundu

0
74

Iha rejiaun ida ne’ebe lixu nakonu iha tasi, Timor-Leste sei nasaun dahuluk iha mundu ne’ebe resikla fila fali nia lixu plastiku hafoin servisu hamutuk ho peskizador Australia, hodi hari’i fabrika resikla ne’ebe revolusionariu.

Fabrika ho montante Miliaun US$40 (S $55 miliaun) sei serteza katak sei laiha plastiku ne’ebe uza iha Sudeste Aziatiku hodi sai lixu, maibe sei transforma hotu ba produtu foun.

Dili hatete nia parte asina ona entendimentu memorandu ho Australia nia Mura Tenolojia, hodi kria organizasun sem lukrativu ne’ebe hanaran Respect ne’ebe sei hala’o fabrika resikla plastiku,  ne’ebe espera sei lansa iha tinan 2020.

“Ida ne’e Nasaun ki’ik ne’ebe ita bele halo deklarasaun – halo nasaun hotu sai nasaun dahuluk ne’ebe netraliza plastiku, iha rejiaun ne’ebe iha polusaun bo’ot liu iha moris marina,” hatete husi Professor Thomas Maschmeyer, co-inventor tenolojia resikla, hodi uza iha fabrika foun.

“Plastiku – Se ita bo’ot labele soe ho diak – ida ne’e sei sai terivel, (maibe) se ita bo’ot bele soe ho diak, ida ne’e buat ne’ebe furak,” hatete prof. Maschmeyer ba Thomson  Reuters Foundation husi telemovel.

Iha parte barak Azia, ekonomia no populasaun  ne’ebe sae lalais, aumenta ho linha tasi ne’ebe bo’ot no sidade densamente povoada, halo ankonu tasi lokal ho lixu plastiku.

Servisu kolesaun no infrastrutura lixu maioria la konsege akompanha dezenvolvimentu ne’ebe lalalis.

Plastiku tonelada Liu miliaun ualu soe ba tasi kada tinan, hatete husi peritu sira – kuaze trek ida kada minutu. Xina, Indonesia, Vietnam, Filipina no Tailandia sai hanesan kauzador prinsipiu, hatete husi peskizador lixu.

Aleinde nia impatu ba ema nia saude no animal fuik sira, grupu Apec ne’ebe ho membru hamutuk 21 hatete nia kustu prezuiju industria  turismu, peska no transporte maritimu iha rejiaun kuaze Biliaun US $1,3 kada tinan.

Timor-leste ne’ebe ho populasaun Miliaun 1,3 deit, rezulta kuaze lixu plastiku tonelada 70  kada loron tuir data governu, ne’ebe maioria koleta husi tasi no area sidade, tuir mai sunu fatin publika.

Prof Maschmeyer hatete fabrika foun sei uza tenolojia kimiku hodi lalais muda lixu plastiku sai likidu no gas sem aumenta mina mineral, ne’ebe resiklador sira seluk labele halo.

“Problema ho plastiku mak buat ne’ebe ita bo’ot halo wainhira ita bo’ot sira uza hotu produtu ne’e,” hatete Prof Maschmeyer, ne’ebe hanorin iha Universidade Sydney. “Iha ami nia kazu, ami kimikamente resikla fila fali no hatama fali ba sirkular ekonomia.”

Laiha kustu ba demokrasia iha Azia, lukru hotu sei uza hodi fo apoiu ba projetu komunidade no koletor iha Timor-Leste ne’ebe dahuluk  tenki buka finansial hodi konstrui  resiklajen fasilitariu.

“Ida ne’e kolaborasaun ne’ebe  diak mai ami”, hatete husi Sr. Demetrio do Amaral de Carvalho, sekretariu ambiente Timor-Leste.

“Laos halo deit diferensa bo’ot  iha redusaun lixu plastiku no reduz risku ba moris marina, maibe Timor-Leste bele sai ezemplu  ba mundu tomak,” nia hatete iha deklarasaun ida.

Tenolojia ne’ebe hanesan agora daudauk planu ba fabrika resikla iha Canada, australia no Inggris.

Se Susesu, Respect sei uza hanesan modelu ba nasaun-nasaun dezenvolvidu sira seluk ne’ebe iha lixu plastiku.

“Ida ne’e sei sai programa ne’ebe folin tebes, laos deit ba populasaun Timor-Leste, maibe  globalmente ba kapasidade oin-oin no tenolojia ba nasaun-nasaun no illa-illa seluk,” hatete husi Jo Ruxton, xefe ofisiais ezekutivu husi Plastiku Oseanu Reinu Unidu, karidade ho foku plastiku.

Fontes : Strait times Tr. : Hallo.tl

HUSIK RESPOSTA